Kıbrıslı Mehmet Kâmil Paşa (1833, Piroyi Köyü, Lefkoşa – 14 Kasım 1913, Lefkoşa), Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde 4 kez sadrazamlık yapmış bir Osmanlı devlet adamıdır.
II. Abdülhamid saltanatında 25 Eylül 1885 – 4 Eylül 1891, 2 Ekim 1895 – 7 Kasım 1895 ve 5 Ağustos 1908 – 14 Şubat 1909 tarihleri arasında ve V. Mehmed saltanatında 29 Ekim 1912 – 23 Ocak 1913 tarihleri arasında toplam altı yıl dokuz ay yirmi gün sadrazamlık yapmış ve üst düzey bürokrasinin çeşitli kademelerinde görevlerde bulunmuştur.
Gençlik yılları
Doğum tarihi kimi kaynaklarda1832 kimilerinde 1833 olarak belirtilir. Lefkoşa’da doğmuştur. Babası, Lekoşye’ye bağlı Piroyi köyünden topçu yüzbaşı Salih Ağa’dır. Baba tarafından dedesi Anamur’un Karakese köyündendir. Annesi, Kıbrıslı bir aileye mensup olan Pembe Hanım’dır.
On üç yaşına kadar Kıbrıs’ta eğitim gördü; Arapça, Farsça, Fransızca ve Rumca öğrendi. 1845’te küçük kardeşi ile birlikte Mısır’a götürüldü ve Elsine Medresesi’nde öğrenim gördü. Kısa süre sonra medrese Harbiye Mektebi’ne dönüştürülünce askeri bilimleri öğrendi. Okulu süvari mülâzımı olarak tamamladı.
Öğrenimi sırasında Mısır Hıdivi Abbas Paşa’nın hizmetine girdi. 1851 Londra’daki Dünya Fuarı esnasında Hidiv’in oğullarından birine refakat ederek İngiltere’yi ziyaret edip ; çok iyi derecede İngilizce öğrendi; Abbas Paşa’nın oğlu İlhami Bey’e ders verdi.
Abbas Paşa’nın sarayında siyasi görevler de aldı ve 1854 yılında İstanbul’a gönderilen bir siyasi heyet içinde yer alarak ilk defa İstanbul’a gitti. Aynı yıl Avrupa başkentlerini ziyaret edecek bir heyetin içinde görevlendirildi. Ancak Abbas Paşa’nın iki hizmetkârı tarafından öldürülmesini üzerine heyet geri döndü ve Kamil Paşa, İlhami Bey ile birlikte Mısır’dan ayrılıp İstanbul’a yerleşti. Sultan Abdülmecid’in kızı Münîre Sultan’la evlenen Hilmi Paşa’nın 1857’de ölmesi üzerine sadrazam Kıbrıslı Mehmet Emin Paşa’nın isteği ile Mısır’daki memuriyetten ayrılıp Osmanlı Devleti’nin hizmetine geçti.
Osmanlı hizmetine girişi
1860 yılında Osmanlı Devleti hizmetine girdi. 1885 yılında ilk defa sadrazam olarak atanıncaya kadar 25 yıl boyunca ufak memuriyetlerden nazırlığa kadar çeşitli görevlerde bulundu. Doğu Rumeli, Hersek, Kosova, İzmir (ismen Aydın) ve memleketi Kıbrıs gibi pek çok vilayette valilik görevleri yaptı. 1879 ve 1882 yıllarında iki kez Evkaf-ı Hümâyun Nazırlığı, 1880-1881 yılları arasında Maarif Nazırlığı yaptıktan sonra ilk kez 1885’te sadrazamlığa atandı.
Sadrazamlıkları
Mehmet Kamil Paşa, 1885 ile 1913 arasında dört kez sadrazamlık yapmıştır. İlk defa 1885 yılında sadrazamlığa atandı ve beş yıl on bir ay dokuz gün boyunca sadrazamlık makamında kaldı. I. sadrazamlık devrinde azınlık milletlerin isyanlarını önlemeye çalıştı; yeni eğitim kurumlarının açılmasına büyük önem verdi. Ziraat Bankası’nın kuruluşu bu dönemde gerçekleşti. Yerine Mehmed Said Paşa’nın getirilmesi üzerine aralarında büyük bir rekabet başladı.
Ermeni olaylarının ortaya çıkışı ve bu olaylarla ilgili olarak Avrupa devletlerinin ıslahat yapılmasını istemesi üzerine bu ıslahatların gerçekleştirilmesi için 1895’te Mehmet Kamil Paşa ikinci kez sadrazamlığa atandı. 3 Ekim’de başlayan sadareti 7 Kasım’da son buldu. 12 yıl süreyle Aydın valiliği yaptı.
I. Meşrutiyet’in ilânından iki gün önce 22 Temmuz 1908’de Said Paşa’nın yedinci defa sadârete getirilmesinin ardından Said Paşa kabinesinde Mecli-i Vükela Memuru olarak yer aldı. Çok kısa süre sonra Said Paşa’nın istifa etmesi üzerine üçüncü defa sadârete tayin edildi. Osmanlı Millet Meclisi’ni toplamayı, Abdülhamîd’i ikna ederek bu meclisin açılışına götürmeyi başardı. Ancak İttihat ve Terakkî ileri gelenleri arasındaki anlaşmazlıklar nedenle zor durumda kaldı. Ordunun siyasetten çekilmesi için çalışması, meşrutiyeti ordunun desteğinden yoksun bırakarak irticayı güçlendirmek olarak yorumlandı. Sadrazam Meclis-i Meb‘ûsan’a izahat vermek için çağrıldı. Kâmil Paşa 4 gün sora Meclis’e geleceğini ve bilgi vereceğini arz etti. Bu süre tanınmadığı gibi meclise gelmediğinden güvensizlik kararı verildi. Kâmil Paşa 15 Şubat 1909’da görevinden çekildi.
Üç yıl boyunca bir köşede kalan Mehmet Kamil Paşa, 1911’de zatürreye yakalanıp ağır bir hastalık dönemi geçirdi ve hava değişikliği için Mısır’a gitti. Bu sırada Hindistan gezisine çıkmış olan İngiltere Kralı V. Georges ve kraliçe ile gemide öğle yemeğinde buluştu. Bu olay, İttihat ve Terakkî yanlısı basında ağır eleştirilere uğramasına neden oldu. Bir süre sonra İstanbul’a döndü.
22 Temmuz 1912’de sadrazam olan Gazi Ahmed Muhtar Paşa kabinesinde Şûrâ-yı Devlet reisi sıfatıyla yer aldı. Üç ay sonra Ahmed Muhtar Paşa’nın istifası üzerine 29 Ekim 1912’de dördüncü kez sadrazam tayin edildi. Sadrazamlığı sırasında Balkan Savaşı çıktı. Edirne Bulgarlar tarafından işgal edildi. Bu arda Bâb-ı Âli Baskınımeydana geldi ve Kamil Paşa sadrazamlık makamına gelen Enver Paşa’nın kendisini tabanca ile tehdit etmesi sonucu istifasını verdi.
Kıbrıs sürgünü ve ölümü
İstifasından sonra yakın dostu Lord Herbert Kitchener tarafından davet edildiği Kahire’de üç ay kalan Kamil Paşa, 1878’de İngiliz yönetimine giren memleketi Kıbrıs’ta yerleşti. Koşulların değilmesini ve tekrar Osmanlı başkentine dönmeyi umuyordu ancak kendisinden sonra sadrazam olan Mahmud Şevket Paşa’nın suikaste kurban gitmesi ve İttihatçıların muhalif siyasetçileri sürgüne yollamaya başlamaları ile ümitleri son buldu. Sürgün edilenler arasında bulunan ailesi de Kıbrıs’a yanına geldi. Kıbrıslı Mehmed Kamil Paşa bu esnada, İngiltere’ye gitmeye hazırlanırken, 14 Kasım 1913 günü kalp krizi veya senkoptan ölmüş, Lefkoşa Arabahmet Camii hazîresine gömülmüştür.
Ailesi
Kamil Paşa, tiyatro sanatçısı Zeki Alasya’nın büyük dayısı eski korgeneral ve milletvekili Naci Eldeniz’in kayınpederi, eski senato başkanı Tekin Arıburun’un büyük kayınpederi, XI. dönem İzmir milletvekili Perihan Arıburun’un ve 1933-1934 yılları arasında Milli Eğitim Bakanlığı görevi yapan Ord. Prof. Dr. Hikmet Bayur’un ve Albay Dr. Ali Şener’in eşi Vahide Mine Şener’in dedesidir.
